بیش فعالی یا ADHD یکی از اختلالات شایع دوران کودکی است که میتواند روی توجه، کنترل تکانهها، میزان فعالیت و توانایی کودک برای برنامهریزی و انجام کارها تأثیر بگذارد.
نکته مهم این است که علائم بیش فعالی در کودکان در همه سنین به یک شکل دیده نمیشود. رفتار یک کودک پیشدبستانی ممکن است با رفتار یک کودک دبستانی یا نوجوان مبتلا به ADHD تفاوت زیادی داشته باشد.
برای شناخت علائم بچه های بیش فعال نباید فقط به میزان جنب و جوش کودک توجه کرد. بیش فعالی میتواند با مشکلات توجه، تکانشگری و ضعف در مهارتهای اجرایی نیز همراه باشد.
علائم بیش فعالی در کودکان چیست؟
علائم ADHD معمولاً در سه حوزه اصلی دیده میشوند:
- بیتوجهی: کودک در تمرکز کردن، دنبال کردن دستورها، تمام کردن کارها یا به خاطر سپردن اطلاعات مشکل دارد.
- بیشفعالی: کودک ممکن است بیش از حد حرکت کند، زیاد حرف بزند یا برای مدت طولانی نتواند آرام بنشیند.
- تکانشگری: کودک ممکن است قبل از فکر کردن عمل کند، حرف دیگران را قطع کند یا بدون توجه به پیامدها تصمیم بگیرد.
البته همه کودکان مبتلا به ADHD همه این علائم را به یک اندازه ندارند. بعضی از کودکان بیشتر با بیتوجهی و مشکلات سازمان دهی مواجه هستند و ممکن است از نظر ظاهری آرام به نظر برسند.
علائم بیش فعالی در کودکان پیشدبستانی؛ ۳ تا ۵ سالگی
در سالهای پیش دبستانی، سطح بالای فعالیت و کنجکاوی تا حد زیادی طبیعی است. بنابراین، تشخیص ADHD در این سن فقط بر اساس پر تحرکی کودک انجام نمیشود.
برخی از ویژگی بچه های بیش فعال در این سن میتواند شامل موارد زیر باشد:
- دائماً از جایی به جای دیگر رفتن یا بالا و پایین پریدن
- بالا رفتن از وسایل و مبلمان بدون توجه کافی به خطر
- ناتوانی در نشستن برای مدت متناسب با سن، مثلاً هنگام غذا خوردن
- بیقراری و وول خوردن هنگام فعالیتهای آرام
- زیاد حرف زدن یا ایجاد مزاحمت هنگام فعالیتهای گروهی
- مشکل در دنبال کردن دستورهای ساده و یکمرحلهای
- انجام دادن کارها قبل از اینکه درباره پیامد آنها فکر کند
- برداشتن وسایل دیگران بدون اجازه
- دشواری در رعایت برخی قوانین متناسب با سن
- عجله کردن در انجام فعالیتها و اشتباهات ناشی از بیدقتی
- واکنشهای هیجانی شدید و ناراحتی زیاد در موقعیتهای کوچک
البته وجود یکی دو مورد از این رفتارها به معنای ابتلای کودک به ADHD نیست. رفتار کودک باید با رفتار همسالانش، مرحله رشدی او و شرایطی که این رفتارها در آن اتفاق میافتند مقایسه شود.
در سن پیش دبستانی به چه چیزی توجه کنیم؟
برای بررسی علائم بچه های بیش فعال بهتر است والدین به جای تمرکز روی یک رفتار خاص، الگوی کلی رفتار کودک را بررسی کنند.
سؤالات مهم عبارتاند از:
- آیا این رفتارها برای مدت طولانی ادامه داشتهاند؟
- آیا رفتار کودک نسبت به همسالانش به شکل محسوسی شدیدتر است؟
- آیا مشکلات فقط در خانه دیده میشوند یا در مهدکودک و محیطهای دیگر هم وجود دارند؟
- آیا رفتار کودک روی بازی، یادگیری یا ارتباط با دیگران تأثیر گذاشته است؟
- آیا کودک در کنترل تکانههای خود مشکل قابل توجهی دارد؟
این موارد به متخصص کمک میکنند تشخیص دهد که رفتار کودک بخشی از روند طبیعی رشد است یا نیاز به ارزیابی دقیقتر دارد.
علائم ADHD در کودکان دبستانی؛ ۶ تا ۱۱ سالگی
با ورود کودک به مدرسه، محیط زندگی او ساختارمندتر میشود و از او انتظار میرود مدت بیشتری تمرکز کند، دستورها را دنبال کند و کارهایش را بهموقع انجام دهد. به همین دلیل، خصوصیات بچه های بیش فعال ممکن است در این دوره واضحتر شوند.
از جمله نشانههای قابل توجه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مشکل در شروع یا تمام کردن تکالیف
- به تعویق انداختن کارهای مدرسه
- حواسپرتی هنگام انجام تکالیف
- عجله کردن در انجام تکالیف
- انجام دادن کارهای نامرتب یا داشتن اشتباهات ناشی از بیدقتی
- طولانی شدن بیش از حد زمان انجام تکالیف
- گم کردن وسایل مدرسه یا وسایل شخصی
- فراموش کردن تکالیف یا کارهایی که باید انجام شوند
- مشکل در دنبال کردن دستورهای چندمرحلهای
- از دست دادن تمرکز در فعالیتهای طولانی یا خستهکننده
- به نظر رسیدن کودک بهعنوان فردی که «حواسش جای دیگری است»
- بیقراری یا صحبت کردن در زمانهایی که انتظار میرود آرام باشد
- تلاش برای جلب توجه با شوخی و رفتارهای نامتناسب
- انجام دادن یا گفتن چیزهایی بدون فکر کردن به پیامد آنها
- بیقراری در فعالیتهایی که برای کودک جذاب نیستند
یکی از نکات مهم این است که عملکرد تحصیلی پایین همیشه به معنای کمهوشی یا تنبلی کودک نیست. گاهی کودک توانایی یادگیری مناسبی دارد اما به دلیل مشکلات توجه، سازماندهی یا کنترل تکانه نمیتواند توانایی خود را بهخوبی نشان دهد.
ADHD با غلبه بی توجهی؛ وقتی کودک خیلی هم پرتحرک نیست
تصور رایج این است که همه کودکان مبتلا به ADHD باید دائماً بدوند، بازی کنند یا آرام و قرار نداشته باشند؛ اما این تصور درست نیست.
برخی از کودکان بیشتر با بی توجهی مشکل دارند. این کودکان ممکن است ظاهراً آرام باشند، اما در انجام تکالیف، دنبال کردن دستورها، سازماندهی وسایل و تمام کردن کارها مشکل داشته باشند.
ممکن است والدین درباره این کودکان بگویند:
- «انگار اصلاً حواسش به حرف من نیست.»
- «باید چند بار یک موضوع را برایش توضیح بدهم.»
- «تکالیفش را شروع میکند اما تمام نمیکند.»
- «وسایلش را دائماً گم میکند.»
- «خیلی وقتها در فکر خودش است.»
بنابراین، برای شناخت علائم بیش فعالی در کودکان نباید فقط به میزان تحرک آنها توجه کرد.
علائم بیش فعالی در پیشنوجوانی و نوجوانی
با افزایش سن، شکل بروز برخی از علائم ADHD تغییر میکند. ممکن است بیشفعالی جسمی نسبت به سالهای کودکی کمتر شود، اما احساس بی قراری، نیاز به تغییر فعالیت و دشواری در نشستن طولانی مدت همچنان وجود داشته باشد.
در این سن، مشکلات مربوط به عملکرد های اجرایی نیز اهمیت بیشتری پیدا میکنند؛ از جمله:
- مشکل در اولویت بندی کارها
- فراموش کردن تکالیف و زمان تحویل آنها
- مشکل در برنامه ریزی برای امتحانات
- دشواری در شروع پروژههای بزرگ
- مشکل در تمام کردن کارهای طولانی
- خواندن چندباره یک متن به دلیل از دست دادن تمرکز
- درخواست تکرار صحبتهای دیگران
- منحرف شدن ذهن هنگام انجام فعالیت های خسته کننده
- مشکل در مدیریت زمان
- دشواری در مدیریت برخی روابط اجتماعی
- تصمیمگیری عجولانه بدون در نظر گرفتن پیامدهای احتمالی
در واقع، ویژگی بچه های بیش فعال در نوجوانی ممکن است کمتر به شکل دویدن و جنب و جوش دائمی دیده شود و بیشتر در قالب بینظمی، فراموشکاری، مشکل در برنامه ریزی و کنترل تکانهها خودش را نشان دهد.
چرا علائم ADHD با افزایش سن تغییر میکنند؟
کودک در هر مرحله از رشد با انتظارات و مسئولیتهای متفاوتی روبهرو میشود. یک کودک ممکن است در سالهای ابتدایی مدرسه با کمک والدین بتواند کارهای خود را مدیریت کند، اما با افزایش حجم تکالیف و مسئولیتها، مشکلات او بیشتر مشخص شوند.
به همین دلیل، یک مشکل مشابه ممکن است در سنین مختلف ظاهر متفاوتی داشته باشد.
برای مثال:
- در کودک خردسال، مشکل کنترل تکانه ممکن است به شکل دویدن یا پریدن ناگهانی دیده شود.
- در کودک دبستانی، همین مشکل ممکن است به شکل قطع کردن حرف دیگران یا انجام دادن کار بدون فکر ظاهر شود.
- در نوجوان، ممکن است خود را به صورت تصمیمگیری عجولانه یا ناتوانی در کنترل رفتار نشان دهد.
پس شناخت خصوصیات بچه های بیش فعال باید متناسب با سن و مرحله رشدی کودک انجام شود.
آیا هر کودک پرتحرکی بیش فعالی دارد؟
خیر. پرتحرک بودن، بازیگوشی یا حواسپرتی گاهبهگاه به تنهایی نشاندهنده ADHD نیست.
کودکان بهطور طبیعی در میزان انرژی، توجه و کنترل هیجان با یکدیگر تفاوت دارند. حتی یک کودک معمولاً ممکن است در بعضی موقعیتها بسیار پرتحرک و در موقعیتی دیگر آرام و متمرکز باشد.
برای تشخیص ADHD باید مجموعهای از عوامل بررسی شود؛ از جمله شدت و تداوم علائم، میزان تأثیر آنها بر عملکرد کودک و وجود مشکلات در بیش از یک محیط مانند خانه و مدرسه.
همچنین مشکلاتی مانند اضطراب، کمبود خواب، برخی مشکلات یادگیری یا شرایط نامناسب محیطی میتوانند رفتارهایی ایجاد کنند که شبیه بعضی از علائم ADHD هستند. بنابراین، نباید صرفاً با استفاده از یک فهرست نشانهها، کودک را «بیش فعال» بدانیم.
والدین چگونه علائم بیش فعالی کودکان را بررسی کنند؟
والدین بهتر است به جای برچسب زدن به کودک، رفتارهای او را با دقت مشاهده کنند.
برای مثال، توجه کنید:
- مشکل کودک از چه زمانی شروع شده است؟
- این رفتارها در چه موقعیتهایی بیشتر دیده میشوند؟
- آیا در خانه و مدرسه هر دو وجود دارند؟
- آیا معلم نیز نگرانی مشابهی دارد؟
- آیا مشکلات توجه روی یادگیری و تکالیف تأثیر گذاشتهاند؟
- آیا کودک در روابط با همسالان دچار مشکل شده است؟
- آیا هنگام انجام فعالیت مورد علاقه خود میتواند تمرکز کند؟
- وضعیت خواب، اضطراب و یادگیری او چگونه است؟
این اطلاعات میتواند در زمان مراجعه به روانشناس یا پزشک، تصویر دقیقتری از وضعیت کودک ارائه دهد.
درمان و حمایت از کودکان مبتلا به ADHD
هدف از درمان ADHD فقط این نیست که کودک کمتر حرکت کند یا آرامتر به نظر برسد. هدف اصلی این است که کودک بتواند توجه، کنترل تکانه، مهارتهای سازماندهی، یادگیری و روابط خود را بهتر مدیریت کند.
بسته به شرایط کودک، ممکن است از روشهایی مانند موارد زیر استفاده شود:
- آموزش والدین درباره نحوه برخورد مؤثر با رفتارهای کودک
- استفاده از تقویت مثبت و تشویق رفتارهای مناسب
- آموزش مهارتهای مدیریت زمان و سازماندهی
- تقسیم تکالیف بزرگ به مراحل کوچکتر
- استفاده از برنامه روزانه و دستورهای کوتاه و روشن
- کاهش عوامل حواسپرتی هنگام انجام تکالیف
- ایجاد حمایتهای آموزشی متناسب با نیاز کودک
- مداخلات روانشناختی و رفتاری متناسب با شرایط کودک
- در برخی موارد، استفاده از دارو با تشخیص و نظارت پزشک
والدین نیز بهتر است به جای انتقاد مداوم، مهارت مورد نیاز کودک را به او آموزش دهند و پیشرفتهای کوچک او را مورد توجه قرار دهند.
سخنی از مشاوران آویژه
علائم بیش فعالی در کودکان با توجه به سن، شرایط زندگی و ویژگیهای فردی کودک میتواند متفاوت باشد.
در سالهای پیشدبستانی، بیقراری، فعالیت زیاد، تکانشگری و مشکل در دنبال کردن دستورهای ساده ممکن است بیشتر دیده شود. در سالهای دبستان، حواسپرتی، فراموشکاری، گم کردن وسایل، مشکل در انجام تکالیف و ناتوانی در دنبال کردن دستورهای چندمرحلهای اهمیت بیشتری پیدا میکند. در نوجوانی نیز مشکلاتی مانند مدیریت زمان، برنامهریزی، اولویتبندی و کنترل تکانهها ممکن است پررنگتر شوند.
بنابراین، برای شناخت علائم بچه های بیش فعال نباید فقط به میزان تحرک کودک توجه کرد. ویژگی بچه های بیش فعال و خصوصیات بچه های بیش فعال میتواند در زمینههای مختلفی مانند توجه، کنترل رفتار، مدیریت هیجان و مهارتهای اجرایی دیده شود.
مشاوران مرکز مشاوره خانواده آویژه برای تهیه این مقاله زحمت زیادی کشیدهاند تا اطلاعاتی مفید و کاربردی در اختیار شما قرار دهند.
این مقاله را از دست ندهید و حتماً دیدگاه خود را در انتهای پست بنویسید تا تجربه شما بتواند به دیگران هم کمک کند.
